In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, gaat meditatie niet alleen over het ‘zuiveren van de geest’. Uit recent onderzoek blijkt dat deze eeuwenoude praktijk de hersendynamiek actief verandert, waardoor verhoogde hersenactiviteit ontstaat in plaats van een toestand van rust. Een studie uitgevoerd door onderzoekers van de Universiteit van Montreal en de Nationale Onderzoeksraad van Italië, gepubliceerd in het tijdschrift Neuroscience of Consciousness, analyseerde de hersengolven van ervaren boeddhistische monniken met behulp van geavanceerde magneto-encefalografie (MEG)-technologie.
Twee wegen naar veranderde staten
Het onderzoek concentreerde zich op twee kernmeditatietechnieken: Samatha – aanhoudende aandacht gericht op één enkel punt, zoals de ademhaling, om diepe kalmte en concentratie te bereiken – en Vipassana – gelijkmoedige observatie van gedachten en sensaties om mentale helderheid te cultiveren. Volgens Professor Karim Jerbi, co-auteur van de studie: “Met Samatha vernauw je je focus; met Vipassana verbreed je die.” Beide technieken maken echter actief gebruik van aandachtsmechanismen.
Het brein aan de rand van chaos
Het onderzoeksteam mat neurale oscillaties, signaalcomplexiteit en een concept genaamd ‘criticality’ – ontleend aan de natuurkunde om systemen te beschrijven die opereren tussen orde en chaos. Een brein in deze ‘kritieke toestand’ is optimaal flexibel en aanpasbaar, in tegenstelling tot een rigide of chaotisch brein. Jerbi legt uit: “Te weinig flexibiliteit leidt tot een slechte aanpassing, terwijl te veel chaos storingen kan veroorzaken… Het kritieke punt balanceert stabiliteit met aanpassingsvermogen.”
Dynamische complexiteit, geen statische rust
MEG-scans toonden aan dat zowel Samatha- als Vipassana-meditatie de complexiteit van hersensignalen verhogen in vergelijking met rusttoestanden. Dit betekent dat de hersenen niet simpelweg worden afgesloten, maar in een zeer actieve, informatierijke staat terechtkomen. Interessant genoeg bleek uit het onderzoek dat beide technieken weliswaar de hersencomplexiteit vergroten, maar dat ze dit op een andere manier doen. Vipassana brengt de hersenen dichter bij de optimale balans tussen stabiliteit en flexibiliteit, terwijl Samatha een meer gefocuste, stabiele toestand creëert.
Waarom dit belangrijk is
Deze bevindingen dagen algemene misvattingen over meditatie uit en bieden concreet bewijs van de neurologische effecten ervan. Een brein dat in de buurt van zijn kritieke punt werkt, is beter toegerust om van taak te wisselen, efficiënt te leren en op nieuwe situaties te reageren. Dit onderzoek biedt een wetenschappelijke basis voor de cognitieve voordelen die lange tijd geassocieerd zijn met meditatie, wat suggereert dat consistente beoefening de hersenfunctie kan hervormen voor verbeterde prestaties en veerkracht.
Uiteindelijk onderstreept de studie dat meditatie geen passieve ontspanning is, maar een actief proces van neurale herbedrading, wat leidt tot een dynamischer en responsiever brein.
